Cechy charakterystyczne budownictwa ludowego na terenie Pogórza Kaczawskiego i Izerskiego

Zjeżdżając z autostrady A-4 w kierunku Złotoryi zauważyć można iż nie tylko teren staje się wyraźnie pofałdowany ale zmienia się również architektura. Ceglane parterowe budynki z mieszkalnym poddaszem zmieniają się w piętrowe budynki o małych, charakterystycznych okienkach. Ale oczywiście nie tylko mała powierzchnia otworów okiennych jest cechą szczególną budownictwa ludowego tej części Śląska.

Niezależnie od wielkości budynku, materiału z jakiego został wybudowany oraz okresu jego powstania będzie on posiadał przynajmniej kilka cech charakterystycznych dla budownictwa wiejskiego na naszym obszarze. Dlatego bez obaw możemy zaklasyfikować je jako oddzielny typ domu śląskiego. Przystępując do remontu takiego tradycyjnego domu warto te cechy poznać.

Aby ułatwić czytelnikowi zapoznanie się ze „znakami szczególnymi” chałupy kaczawskiej czy izerskiej spróbuję je usystematyzować w następujący sposób.

  • Dach - jest dwuspadowy (z nielicznymi wyjątkami w postaci dachu czterospadowego) zazwyczaj prosty bez naczółków, o kącie nachylenia >45o. Kryty dachówką, łupkiem, wcześniej (do ok. 1900 r.) masowo słomą i gontem. Konstrukcja więźby przy małych rozpiętościach jętkowa z wiatrownicami, przy większych płatwiowo-jętkowa lub płatwiowo-kleszczowa. Krokwie oparte bezpośrednio na belce stropowej piętra bądź ułożone na płatwi dolnej (murłacie) osadzonej na belkach stropowych piętra. W obu przypadkach gdy mamy do czynienia ze ścianą piętra o konstrukcji słupowo-ryglowej krokwie oparte są daleko poza licem ściany tworząc charakterystyczny długi okap. Szczyty deskowane (z listwą bądź na zakład) czasem dodatkowo pokryte ozdobnym łupkiem, murowane lub słupowo-ryglowe. Szczyt dachu w starszych szachulcowych chałupach jest wysunięty poza lico ściany szczytowej.
  • Ściany piętra
    • o konstrukcji słupowo–ryglowej z polami wypełnionymi masą słomiano-glinianą na żerdziach, cegłą paloną bądź suszoną. Pola (fachy) wytynkowane. Czasem oszalowane deską z listwą lub na zakład bądź pokryte łupkiem w celu ochrony ściany przed zacinającym deszczem.
    • murowane - zazwyczaj ceglane o grubości 1,5 cegły czasem z kamienia, otynkowane.
  • Ściany parteru
    • murowane zazwyczaj z kamienia, czasem z cegły o grubości 1,5-2 cegły.
    • z wieńcowymi ścianami z systemem przysłupowym. Węgła zrębu związane na hak z palcami lub bez, obłap lub jaskółczy ogon.
  • Podpiwniczenie - sklepione z kamienia, w nowszych budynkach strop Klaina lub odcinkowy.
  • Otwory okienne i drzwiowe – wykończone obramowaniami z piaskowca, w nowszych budynkach stosowano ceglane węgarki o grubości 0,5 lub 1 cegły.
  • Układ pomieszczeń na parterze - w zależności od wielkości budynku 3 lub 2 drzwi od frontu w tym jedno wejście do przelotowej sieni. Sień jest osią dzielącą budynek na część mieszkalną i część inwentarsko-gospodarczą. Narożna izba dzienna pierwotnie pełniąca funkcje kuchni zaopatrzona zazwyczaj w cztery okna (dwa od szczytu dwa od frontu budynku).
  • Wykończenie ścian – ściany murowane po uprzednim otynkowaniu malowano farbą wapienną. Dominował kolor biały, rdzawo-pomarańczowy (po dodaniu do wapna gliny bądź barwnika) czasem używano ultramaryny jako niebieskiego barwnika. Ściany te malowano w charakterystyczne pasy podkreślające okna, podziały kondygnacji, naroży itp. Pasy malowano jednym kolorem a pozostałe tło innym np. pasy na biało a resztę na rdzawo – pomarańczowo lub odwrotnie. Ściany wieńcowe malowano w ten sposób, że drewniane płazy malowano na czarno a uszczelnienia pomiędzy nimi na biało. Podobnie malowano konstrukcję kratownicową (słupowo-ryglową). Drewniane elementy konstrukcji malowano na czarno a pola na biało.